Суол сабыллара чугаһаата, диэн “Арктика суоллара” КТ Муоматааҕы учаастагын салайааччыта Константин Терешкин иһитиннэрэр.
Өрүс суолунан күн аайы уу киирэ турар, билигин техника уйуга 20 т диэри көҥүллээх. Муус устар 15 күнүттэн 10 т диэри түһүөҕэ, онтон 20 чыыһылаттан суол сабыллар. Билигин үс хайысханан трактордар бары тахсан үлэлии сылдьаллар. Биир сүрүн кыһалҕалаах туһаайыынан Сааһыырга Таас Үрэх уута тахсан эрэйдиирэ буолар. Кырдьыга, Муома үрэҕинэн уруккута быһалыы сылдьар трактор суола баарын билэбит. Ону быйыл үөрэтэн көрүөхпүт, ити 60 км эргимтэлээх суолу быһалыырга быһаарыан сөп.
Бу күннэргэ куораттан саҥа алта көлүөһэлээх ТРЭКОЛ вездеход кэлиэхтээх. Суол сабыллыытыгар туһаныахпыт, муус төһө уйарынан сылдьар күүстээх көлө. Быйыл бу үһүс саҥа техника буолар. Маннык үлэ СӨ Ил Дархан анал этиитигэр олоҕуран ыытыллар, суол учаастактарыгар саҥа техниканан үчүгэйдик хааччыйдылар. Сезон саҥатыгар улахан КАМАЗ бөҕү-сыыһы хомуйар техника кэлбитэ. Быйылгы сезон устата Уус Ньараттан Чокурдаахха диэри суолунан төттөрү-таары сылдьан бөҕү хомуйда, суолга анал сирдэринэн контейнердар турбуттара. Суоппардар “абыранныбыт” дэһэллэр, бөхтөрүн илдьэ сылдьыбакка эбэтэр мээнэ суол устун бырахпакка, тустаах сирдэргэ уураллар, ол хомуллан иһэр. Техникабыт сайыныгар гарааска туруоҕа. Бу күннэргэ өссө биир КАМАЗ техниката кэлбитэ. Бу анал мобильнай генератордаах көлө буолар, ыксаллаах кэмҥэ сварка үлэтин ыытар кыахтаах, вахтовка вагоннаах, иһигэр суол үлэһиттэригэр аналлаах хонор миэстэлээх.
Кэлэр сезон үлэтигэр бэлэмнэнии үлэ чэрчитинэн тустаах куруустар, ол иһигэр тутуу матырыйааллара, саппаас чаастар, оттук, арыы тиэллэн кэллилэр. Быйыл сылаас ыскылаат дьиэтин тутуута саҕаланыахтаах, куораттан сир боппуруоһугар кадаастыр инженерэ кэлэн үлэлээн барда. Ону таһынан куттала суох үлэ чэрчитинэн куораттан эмиэ испэсэлиистэр кэлэн суолларга алтаҕа тиийэ кэтиир тэриллэри, камералары туруордулар.
Ааспыт нэдиэлэҕэ Чокурдаахха тиийэ сылдьыбыппыт. Онно биир үлэни сэҥээрэн бэлиэтии көрдүбүт. Бөһүөлэк сыбаалкатын миэстэтигэр бөх мунньуллар сирин дириҥэтэн, анныгар бетоннаабыттар, тулатын тыал-ардах мэһэйдээбэтин курдук тимир лиистэринэн бүрүйбүттэр, буруо тахсар турбалаах. Массыыналар сыбаалкаҕа кутар бөхтөрүн үргүлдьү уматаллар, күлүн хостоон суолга куталлар, оҥхойдору толороллор эбит. Бу маннык дьыаланы холобур оҥостон бэйэбит оройуоммутугар туһаныахха сөп этэ. Биир сүбэҕэ кэлэн сыбаалка боппуруоһун быһаарарга уолдьаста.
“ОДьКХ” ГУТ Муоматааҕы филиалын дириэктэрэ Владислав Корякин инчэҕэй ньиэп тиэллиитэ 80 %-а чугаһаабытын эттэ. Абыйтан кэлэр былаан туолла диэххэ сөп. Хаандыгаттан “Сахаспецтранс” тэрилтэтэ эбии көлөнү көрдө. Абый туһаайыытыгар сылдьыбыт массыыналар Хаандыгыттан таһаллара быһаарыллар. Чох таһыытыгар былаан туолара аҕыйах хаалла. Онон кэлэр оттук сезонугар толору бэлэммит.
Муома национальнай нэһилиэгин дьаһалтатын испиэсэлииһэ Вероника Атласова зоологическай хамыыһыйа үлэтэ саҕаланарын иһитиннэрдэ. Бэйдиэ сылдьар ыттары тутууга ыйдааҕы үлэ саҕаланна, чииптээһин, учуокка ылыы үлэтэ (маркировка) ыытыллыаҕа. Кистэл буолбатах, тутуллар ыттар бары кэриэтэ хаһаайыннаахтар, дьиэ кыыллара электроннай чииптэниэхтээхтэр, вакцинацияны ааспыт буолуохтаахтар. Вакцинаны ыттаах хаһаайыттар бэйэлэрэ атыылаһыахтаахтар. Чиип нөҥүө дьиэ кыылын туһунан информация кэлэр. 2025 сыллаахха киирбит сокуон ирдэбилинэн хаһаайыннаах ыттары бэйдиэ ыыппыт дьону ыстарааптааһын күүһүрүөҕэ. Биллэр төрүөттэринэн бэйдиэ сылдьар ыттары тутууга мээнэ киһи сөбүлэспэт. Эриэйдэлэри полиция үлэһиттэрин кытта куруутун дьаһалта үлэһиттэрэ ыыталлар. Маннык тэрээһини дьуһуурустубанан бары тэрилтэлэртэн дьон кыттыһарын олохтуохха наада. Ыты быстах кэмҥэ тутар пуун үлэлии сылдьыбыта да, сороҕор ыттары ыытан кэбиһэллэрэ.
Куораттан бу күннэргэ Стройжилнадзор үлэһитэ кэллэ, тымныы дьиэлэри, саҥа тутуулар итэҕэстэрин көрүөҕэ-истиэҕэ, учуоттуоҕа. Куһаҕан туруктаах уопсай дьиэлэри өрөмүөннүүргэ тутуу матырыйааллара куораттан тиэллибиттэрэ.
Ыраас ууну хааччыйарга ылсар биир эмит урбаанньыт көстүбэтэ, ыйыталаһаллар. Ороскуотун суоттанан, ночооттоох дииллэр быһыыта. Чааһынай дьиэлэргэ емкостары туруоруу үлэтигэр дьаһалтанан тупсарыы үлэтин ыстатыйатыттан көрүллэрэ быһаарылынна.
Оройуон баһылыгын бастакы солбуйааччы Петр Никифоров муус устар ыйыгар атыылаһыы (закупка) эйгэтигэр улахан уларыйыылар киирбиттэринэн анал үөрэх ыытылларын кэпсээтэ. Ол эбэтэр бу иннинэ бюджет тэрилтэлэрэ оройуон маҕаһыыннарыттан туор нөҥүө аһылыгы, табаары атыылаһар эбит буоллахтарына, билигин табаардары маҕаһыыннар анал реестрдэригэр ыйыллыбытынан талан атыылаһыахтаахтар. Ити барыта ирдэбилинэн атыылаһыы аһаҕас буоларыгар сөп түбэһиэхтээх. Үөрэххэ урбаанньыттар, тэрилтэ салайааччылара кыттыылара булгуччулаах.
Көҕүлээһин программатынан нэһилиэнньэттэн киирэр харчы суоҕун кэриэтэ. Бары биир сомоҕо буолан, кыра да буоллар, харчынан көмөҕүтүн тиэрдэргитигэр ыҥырабыт.
“Муома оройуона” МО пресс-сулууспата
